Համառոտ ամփոփում

Ադրբեջանում հավատարմագրված՝ ըստ հաղորդումների շուրջ 150 դիվանագետներից և ներկայացուցիչներից բաղկացած պատվիրակությունը, որը ներկայացնում էր 58 երկիր և ինը միջազգային կազմակերպություն, 2026 թ. սեպտեմբերի 11–12-ը մասնակցել է Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևի ղեկավարությամբ կազմակերպված՝ Ադրբեջանի կառավարության երկօրյա շրջայցին Ղարաբաղում։ Գանձասար կատարած այցի ընթացքում Հաջիևը ցուցադրել է նախկին «Մատենադարան-Գանձասար» թանգարանային ցուցադրությունից մնացած հատորներ։ Ցույց տալով, որ ձեռագրի վերարտադրված էջին հաջորդում են դատարկ էջեր՝ նա դա ներկայացրել է որպես հայկական պատմական «կեղծարարության» ապացույց։

Այս պնդումն անտեսում է ինչպես ընդունված թանգարանային պրակտիկան, այնպես էլ Գանձասարի հավաքածուի փաստագրված պատմությունը։ Թանգարաններն ու ձեռագրատները սովորաբար հազվագյուտ և խոցելի բնօրինակները պահում են պահպանման հատուկ պայմաններում, իսկ ցուցադրության համար օգտագործում ֆաքսիմիլեներ կամ հատուկ պատրաստված պատճեններ, որոնցում կարող են վերարտադրված լինել միայն ցուցադրության համար նախատեսված էջերը։ Ավելին՝ 2015 թ. «Մատենադարան-Գանձասար» կենտրոնի բացման ժամանակ Մատենադարանը հրապարակայնորեն նշել էր, որ ցուցադրությունը ներառում է թե՛ բնօրինակներ, թե՛ պատճեններ։ 2020 թ. պատերազմի ընթացքում հավաքածուն տարհանվել է Երևան, որտեղ ձեռագրերը հետագայում ցուցադրվել են, իսկ դրանց տարհանումը՝ հրապարակայնորեն փաստագրվել։

Հետևաբար, այս միջադեպի նշանակությունը չի սահմանափակվում թանգարանային պատճենի խեղաթյուրված ներկայացմամբ։ Այն Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի պատմության կեղծման և հայկական մշակութային ժառանգության համակարգված «ալբանացման» միջոցով յուրացման ավելի լայն քաղաքականության մաս է։ Նման պատումները օտարերկրյա դիվանագետներին անմիջականորեն ներկայացնելը նաև միջազգային լսարանների դեմ ուղղված կոգնիտիվ պատերազմի տարր է․ պարզ տեսողական մանիպուլյացիայի միջոցով փորձ է արվում կասկածի տակ դնել փաստագրված պատմական վկայությունները և աստիճանաբար նորմալացնել ադրբեջանական պետական պատումները։ Պատմության նման կեղծումը կարող է նպաստել 2020–2023 թթ. Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ Ադրբեջանի ռազմական վերահսկողության հաստատման հետահայաց լեգիտիմացմանը և հնարավոր հետագա ադրբեջանական էքսպանսիոնիզմի համար պատմական պատում ձևավորելուն։

Կարևոր է նաև ընդգծել, որ Ադրբեջանի բարձրաստիճան պաշտոնյաների նման վարքագիծը էապես վնասում է հայ-ադրբեջանական կարգավորման ընթացիկ գործընթացին՝ նեղացնելով խաղաղ երկխոսության հնարավորությունների շրջանակը և կասկածներ հարուցելով գործընթացին Ադրբեջանի հանձնառության ու մտադրությունների վերաբերյալ։

Գանձասարի միջադեպը և թանգարանային պրակտիկան

Այցի ընթացքում Հիքմեթ Հաջիևը օտարերկրյա դիվանագետներին ցուցադրել է նախկին «Մատենադարան-Գանձասար» թանգարանից մնացած հատորներ՝ ցույց տալով, որ դրանցից մեկում ձեռագրի վերարտադրված էջին հաջորդում են դատարկ էջեր։ Ադրբեջանական լրատվամիջոցներն այնուհետև միջադեպը ներկայացրել են որպես հայկական պատմական «կեղծարարության» բացահայտում։

Ադրբեջանական ներկայացման մեջ թանգարանային ցուցադրության համար նախատեսված պատճենը նույնացվել է միջնադարյան ձեռագրի հետ, որը այն ներկայացնում էր։ Թանգարանային պատճենի դատարկ էջերը որևէ կերպ չեն վկայում, որ բնօրինակ ձեռագիրը կեղծված է։

Թանգարանները, գրադարաններն ու ձեռագրատները սովորաբար սահմանափակում են միջնադարյան և հնագույն ձեռագրերի ցուցադրությունը։ Բնօրինակները կարող են պահվել հատուկ ջերմաստիճանային և խոնավության պայմաններ ապահովող անվտանգ պահոցներում, քանի որ լույսի երկարատև ազդեցությունը, ջերմաստիճանի և խոնավության տատանումները, հաճախակի շփումը և ցուցադրման հետևանքով առաջացող մեխանիկական ծանրաբեռնվածությունը կարող են վնասել դրանք։ Այդ պատճառով ցուցադրությունների ժամանակ լայնորեն օգտագործվում են ֆաքսիմիլեներ և վերարտադրություններ։

Նման ցուցադրական պատճենները պարտադիր չէ, որ ամբողջությամբ վերարտադրեն ձեռագիրը։ Եթե ցուցադրության համար նախատեսված է միայն որոշակի թերթ, մանրանկար կամ բացվածք, անհրաժեշտություն չկա վերարտադրելու հարյուրավոր էջեր, որոնք այցելուները չեն տեսնելու։ Հետևաբար, հատուկ ցուցադրության համար պատրաստված հատորի մյուս էջերը կարող են դատարկ լինել։

Գանձասարի դեպքում պատճենների օգտագործումը չի թաքցվել։ Երբ 2015 թ. նոյեմբերին բացվեց Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի մասնաճյուղ հանդիսացող «Մատենադարան-Գանձասար» գիտամշակութային կենտրոնը, Մատենադարանը նշել էր, որ թանգարանում ցուցադրվում են Արցախի և Սյունիքի հետ կապված ձեռագրեր, ինչպես նաև պատմական փաստաթղթերի բնօրինակներ ու պատճեններ, հնատիպ գրքեր և այլ նյութեր։

Այսպիսով, թանգարանում վերարտադրությունների առկայությունը հրապարակայնորեն արձանագրված էր դեռևս տարիներ առաջ, մինչ ադրբեջանական իշխանությունները դրանցից մեկը կներկայացնեին որպես հայկական «կեղծարարության» ապացույց։

Ձեռագրերի հավաքածուն տարհանվել է Երևան

Օտարերկրյա դիվանագետներին ներկայացված պատմությունից դուրս է թողնվել առանցքային մի փաստ․ 2020 թ. պատերազմի ընթացքում «Մատենադարան-Գանձասար» կենտրոնի հավաքածուն անվտանգության նկատառումներով տարհանվել է Երևան։

Այս փաստը հրապարակայնորեն արձանագրվել է պատերազմից կարճ ժամանակ անց։ 2021 թ. մարտին «Հետք»-ը հայտնել է, որ ավելի քան 100 ցուցանմուշից բաղկացած հավաքածուն անվտանգ տեղափոխվել է Երևան։ Մատենադարանի տնօրեն Վահան Տեր-Ղևոնդյանը պարզաբանել է, որ ռազմական գործողությունների ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղում որևէ վայր ի վերջո չէր կարող անվտանգ համարվել, ինչի պատճառով հավաքածուի տարհանումը դարձել էր անհրաժեշտ։

Մատենադարանը ևս հաստատել է տարհանման փաստը։ 2021 թ. Երևանում կազմակերպվել է «Արցախի ձեռագրական արվեստը» ցուցադրությունը, որտեղ ներկայացվել են Գանձասարի, Ամարասի, Դադիվանքի և այլ գրչության կենտրոնների հետ կապված ձեռագրեր։

Ժամանակագրությունը, հետևաբար, հստակ է․ 2015 թ. Գանձասարի կենտրոնը բացվել է ցուցադրությամբ, որը ներառել է ինչպես բնօրինակներ, այնպես էլ պատճեններ։ 2020 թ. պատերազմի ընթացքում հավաքածուն տարհանվել է Երևան։ 2021 թ. տարհանումը և ձեռագրերի՝ Երևանում գտնվելը հրապարակայնորեն փաստագրվել են։ Իսկ 2026 թ. Գանձասարում մնացած ցուցադրական պատճենը ներկայացվել է օտարերկրյա դիվանագետներին որպես հայկական ձեռագրերի կեղծման ապացույց։

Գանձասարի հետ կապված միջնադարյան ձեռագրերի գոյությունն ու ծագումը փաստագրված են նաև ձեռագրացուցակներում և գիտական ուսումնասիրություններում՝ ձեռագրերի համարների, թվագրման, թերթերի, հիշատակարանների և ձեռագրագիտական այլ տվյալների միջոցով։

Պատմության կեղծումը և հայկական մշակութային ժառանգության «ալբանացումը»

Գանձասարի միջադեպի նշանակությունը չի սահմանափակվում թանգարանային ցուցանմուշի խեղաթյուրված ներկայացմամբ։ Այն Լեռնային Ղարաբաղի պատմության կեղծման և հայկական մշակութային ժառանգության համակարգված «ալբանացման» միջոցով յուրացման ադրբեջանական ավելի լայն քաղաքականության մաս է։

Հայկական եկեղեցիները, վանքերը, արձանագրությունները, ձեռագրերը և մշակութային ժառանգության այլ տարրեր ներկայացվում են որպես «կովկասյան ալբանական», իսկ դրանց հայկական ծագումն ու պատմական համատեքստը վիճարկվում կամ ժխտվում են։ Գանձասարն ինքնին կարևոր տեղ է զբաղեցնում այս պատումում։

Խոսքը միջնադարյան պատմության տարբեր մեկնաբանությունների մասին չէ։ Հայկական մշակութային ժառանգությունը կարող է ֆիզիկապես պահպանվել, սակայն դրանից անջատվել հայկական ինքնությունը և փոխարինվել մեկ այլ պատմական վերագրմամբ։ 

Այս գործընթացը զուգորդվել է 2020 թվականից ի վեր Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգության բազմաթիվ հուշարձանների փաստագրված ոչնչացմամբ, վնասմամբ և ձևափոխմամբ, հատկապես 2023 թ. սեպտեմբերին հայ բնակչության տեղահանումից հետո։ Արբանյակային պատկերների վրա հիմնված անկախ մշտադիտարկումը շարունակում է փաստագրել նման դեպքերը՝ ցույց տալով, որ խնդիրը վերաբերում է ինչպես հայկական մշակութային ժառանգության ֆիզիկական պահպանությանը, այնպես էլ դրա պատմական և մշակութային ինքնության խեղաթյուրմանը։

Ձեռագրերի դեպքում կիրառվում է նույն մեթոդը․ առանձին ձեռագրերի ծագումը, թվագրումը, հիշատակարանները կամ ձեռագրագիտական այլ վկայությունները գիտական մեթոդներով վիճարկելու փոխարեն թանգարանային վերարտադրության ֆիզիկական առանձնահատկությունները ներկայացվում են որպես հայկական պատմական ժառանգության կեղծված լինելու ապացույց։

Այս քաղաքականությունն ունի նաև ժամանակակից քաղաքական նշանակություն։ Լեռնային Ղարաբաղում հայկական երկարատև պատմական և մշակութային ներկայությունը նվազեցնող կամ ժխտող պատումները նպաստում են 2020–2023 թթ. տարածաշրջանի նկատմամբ Ադրբեջանի ռազմական վերահսկողության հաստատման նորմալացմանը և հետահայաց լեգիտիմացմանը։ Եթե հայկական պատմական ներկայությունը ներկայացվում է որպես կեղծված, իսկ հայկական ժառանգությունը՝ իբրև «կովկասյան ալբանական» ժառանգության յուրացման արդյունք, ապա հայկական քաղաքական վերահսկողության և, ի վերջո, հայ բնակչության հեռացումը ավելի հեշտ է ներառել պատմական «վերականգնման» մասին պատումի մեջ։

Կոգնիտիվ պատերազմի բաղադրիչը

Օտարերկրյա դիվանագետների մասնակցությունը Գանձասարի միջադեպին լրացուցիչ նշանակություն է հաղորդում։ Ադրբեջանի կոգնիտիվ պատերազմն ուղղված է ոչ միայն Հայաստանի, այլև Հայաստանի միջազգային գործընկերների և ավելի լայն միջազգային լսարանների դեմ։

Ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներ կազմակերպված այցերը հնարավորություն են տալիս ադրբեջանական իշխանություններին օտարերկրյա պետությունների ներկայացուցիչներին անմիջականորեն ներկայացնել նախապես կառուցված պատմական և քաղաքական պատումներ։ Դրանց նպատակը պարտադիր չէ, որ լինի դիվանագետներին անմիջապես համոզելը։ Կասկածի և անորոշության ստեղծումն ինքնին կարող է արդյունք լինել․ փաստագրված պատմական տվյալների կողքին դրվում են քաղաքական նպատակներով կառուցված պնդումներ, ստեղծվում են մրցակցող բացատրություններ, և թեմային խորությամբ չտիրապետող միջազգային լսարանի համար կարող է աստիճանաբար խաթարվել գիտականորեն փաստագրված տվյալների և պետական քարոզչական պատումների միջև սահմանը։

Գանձասարի ցուցադրությունը հատկապես հարմար է նման մեխանիզմի համար։ Գիրքը բացելը, դատարկ էջեր ցույց տալը և դրանք հայկական «կեղծարարության» ապացույց հայտարարելը ստեղծում է պարզ և հեշտ հիշվող տեսողական ուղերձ։ Իսկ թանգարանային պահպանության կանոնները, հավաքածուի տարհանումը, ձեռագրերի ծագումը, ձեռագրացուցակների համարները և միջնադարյան հիշատակարանները բացատրելը պահանջում է շատ ավելի լայն համատեքստ։

Այս անհամաչափությունն օգտագործվում է կոգնիտիվ պատերազմում։ Նպատակը կարող է լինել ոչ այնքան միջազգային դերակատարներին որևէ պատմական պատումի ճշմարտացիության մեջ վերջնականապես համոզելը, որքան փաստագրված տվյալների նկատմամբ վստահությունը թուլացնելը և այն ընկալումը ձևավորելը, որ պատմությունն ինքնին վիճելի է և հստակ ճշմարտություն հնարավոր չէ հաստատել։

Օտարերկրյա դիվանագետների ներկայությունը կարող է նաև օգտագործվել պաշտոնական հաղորդակցության և լրատվական լուսաբանման մեջ՝ նման պատումներին հաղորդելով միջազգային տեսանելիություն և լեգիտիմության տպավորություն՝ անկախ նրանից, թե դիվանագետներն իրականում ընդունում են իրենց ներկայացված պնդումները, թե ոչ։

Այսպիսով, Գանձասարի միջադեպը ցույց է տալիս պատմության կեղծման, մշակութային ժառանգության յուրացման և կոգնիտիվ պատերազմի փոխկապակցվածությունը։ Թիրախավորելով ոչ միայն հայկական պատմական հիշողությունը, այլև միջազգային ընկալումները՝ այս գործելակերպը նպատակ ունի նորմալացնել Լեռնային Ղարաբաղի պատմության վերաձևված պատումը, որը կարող է հետահայաց լեգիտիմացնել Ադրբեջանի 2020–2023 թթ. գործողությունները և հնարավոր հետագա ադրբեջանական էքսպանսիոնիզմի համար պատմական հիմք ձևավորել։ Հետևաբար, այս գործընթացները պետք է դիտարկել ոչ միայն մշակութային ժառանգության և պատմական հիշողության, այլև Հայաստանի կոգնիտիվ անվտանգության և տարածաշրջանում կայուն խաղաղության համատեքստում։